Op een heldere winteravond, met de auto op een verlaten provinciale weg, vertrouw je gedachteloos op de blauwe pijl op je telefoon. Het scherm draait mee, de horizon blijft stil. Toch verandert er iets diep onder je voeten, onzichtbaar, traag maar onafgebroken. Het magnetische noorden verschuift, en nu blijkt dat het dat minder snel doet dan verwacht. Wat betekent zo’n vertraging voor kompassen, GPS en al die systemen waar we ongemerkt op leunen, dag en nacht?
De aarde als stille magneet onder onze dagelijkse routes
Wanneer je een ouderwetse kompasnaald ziet trillen, zie je eigenlijk een echo van wat er in het binnenste van de aarde gebeurt. In de buitenkern stroomt vloeibaar ijzer, als een logge, gloeiende rivier. Die beweging wekt een magneetveld op, dat ver buiten de planeet reikt en onze kompassen richting geeft.
Dat veld is geen vast decorstuk. Het ademt, verschuift, versnelt en vertraagt. Het magnetische noorden – het punt waar de kompasnaald naartoe wijst – is sinds de 19e eeuw stukje bij beetje op drift, in de richting van Siberië. Die verschuiving is normaal, maar wordt nauwkeurig gemeten, omdat een paar graden verschil op wereldschaal snel tientallen kilometers kan betekenen.
Magnetisch of geografisch noorden: twee verschillende “Noorden”
Op kaarten, in atlassen en op wereldbollen zie je meestal maar één noordpool: de geografische noordpool. Dat is het punt waar de aardas het oppervlak doorboort, precies in lijn met de draaiing van de planeet. Voor piloten, cartografen en satellieten is dat een vast referentiepunt.
Het magnetische noorden daarentegen is een resultaat van dat stromende ijzer in de kern. Het is het punt waar de magnetische veldlijnen het aardoppervlak op zo’n manier kruisen dat een kompasnaald ernaartoe wijst. Dat punt verschuift, soms sneller, soms langzamer. Wie met een kompas een rechte lijn uitzet over grote afstanden, moet dat onderscheid kennen, anders kom je rustig tientallen kilometers naast je doel uit.
Waarom wetenschappers het WMM nodig hebben
Om al die beweging in kaart te brengen, gebruiken wetenschappers het World Magnetic Model (WMM). Dat is geen simpele kaart, maar een wiskundige beschrijving van het wereldwijde magnetische veld. Het model voorspelt hoe dat veld zich de komende jaren gedraagt, inclusief de positie van het magnetische noorden.
Het WMM wordt om de vijf jaar geactualiseerd. Niet omdat de vorige versie “fout” was, maar omdat een voorspellend model langzaam aan scherpte verliest. Hoe langer je vooruitkijkt, hoe groter de afwijking kan worden tussen berekening en werkelijkheid. Nieuwe satellietmetingen en grondwaarnemingen verfijnen daarom regelmatig het beeld, zodat navigatiesystemen vertrouwen op de meest actuele stand van zaken.
Van papieren kaart naar smartphone: waar het WMM overal achter schuilgaat
In het dagelijkse leven merk je er weinig van, maar het WMM zit achter veel meer technologie dan alleen de klassieke kompasroos. De luchtvaart gebruikt het om koerslijnen en start- en landingsbanen correct te oriënteren. De scheepvaart vaart ermee langs kusten en door drukke vaargeulen. Grote organisaties als de NAVO en de Internationale Hydrografische Organisatie steunen op dezelfde gegevens.
Ook dichter bij huis is het model aanwezig. In veel smartphones helpt het digitale kompas te bepalen welke kant je opkijkt. In auto-navigatiesystemen optimaliseert het de oriëntatie, zeker wanneer het satellietsignaal even minder stabiel is, bijvoorbeeld in smalle straten of tussen hoge gebouwen. Overheden en bedrijven gebruiken het voor kaartproductie, infrastructuurplanning en allerlei vormen van precieze positiebepaling.
Het magnetische noorden remt af: van 60 naar 35 kilometer per jaar
De nieuwste versie van het WMM laat een opvallende verandering zien. Lange tijd verschoof het magnetische noorden met zo’n 50 tot 60 kilometer per jaar. Dat is voor het oog onmerkbaar, maar voor globale navigatie behoorlijk snel. Nu is die snelheid teruggelopen naar ongeveer 35 kilometer per jaar.
Die vertraging is niet per se een waarschuwingsteken. In de geschiedenis van het magnetische veld zijn perioden van versnelling en vertraging vaker voorgekomen. Het wijst erop dat de dynamiek in de buitenkern is veranderd, maar niet dat het veld op instorten staat. Voor technologische toepassingen is die lagere snelheid zelfs een vorm van rust: het betekent dat het huidige model langer bruikbaar blijft zonder tussentijdse noodreparaties.
Minder updates, zelfde richting
Omdat het magnetische noorden nu langzamer kruipt, blijft het WMM langer binnen zijn nauwkeurigheidsmarges. Onder normale omstandigheden zijn vijfjaarlijkse updates voldoende. Met de huidige stabiliteit lijkt het zelfs mogelijk dat de versie van 2025 probleemloos tot 2029 meegaat.
Dat geeft lucht aan sectoren die afhankelijk zijn van gecertificeerde navigatiegegevens. Kaarten hoeven minder vaak te worden aangepast, procedures blijven langer geldig, software-updates kunnen rustiger worden ingepland. De richting blijft dezelfde – nog altijd naar Siberië – maar de pas is korter geworden, waardoor het rekenwerk voorspelbaarder wordt.
Wat merkt de gewone gebruiker van al dat schuiven?
Voor wie gewoon met de bus rijdt of de auto pakt, blijft het leven onveranderd. De positie op je scherm komt in de eerste plaats van GPS-satellieten, niet van het magnetisch veld. Die satellieten bepalen met radiosignalen waar je bent, tot op enkele meters nauwkeurig, geheel los van de stand van de kompasnaald.
Het magnetische veld speelt een aanvullende rol. Het helpt vooral bij de oriëntatie: waar is “boven” op de kaart, in welke richting draait de telefoon, hoe moet een voertuig zich uitlijnen wanneer het satellietsignaal zwakker wordt. Digitale kompassen in telefoons en auto’s combineren sensoren, software en het WMM om dat beeld stabiel te houden. Als het model klopt, draait de kaart rustig mee met je bewegingen; als het verouderd is, kan die rotatie net iets achterlopen of vooruitlopen, en dat kan in veeleisende situaties tellen.
Waar het wél kritiek wordt: luchtvaart en scheepvaart
In de lucht, op grote hoogte, is er weinig ruimte voor gokwerk. Piloten vertrouwen op exacte koerslijnen, landingsprocedures en kalibraties die zijn afgestemd op de magnetische declinatie, het verschil tussen geografisch en magnetisch noorden. Een verouderd model kan in zulke complexe systemen kleine maar systematische fouten veroorzaken.
Ook op zee, ver van kusten en bakens, blijft het magnetische veld belangrijk. Schepen gebruiken nog altijd kompassen als robuuste referentie, naast satellietnavigatie. Als het WMM niet meer overeenkomt met de werkelijkheid, kunnen routes net afwijkend worden berekend. In drukke vaarroutes of bij slechte zichtomstandigheden kan zo’n fout zich opstapelen, vooral als meerdere systemen op hetzelfde verouderde referentiekader leunen.
Een zwakke plek in het schild: de Zuid-Atlantische Anomalie
Het aardmagnetisch veld werkt niet alleen als oriëntatiehulp; het is ook een beschermend schild tegen geladen deeltjes van de zon. Waar dat schild dunner is, krijgen satellieten en radiosignalen het zwaarder. Een bijzonder gebied daarbij is de Zuid-Atlantische Anomalie (ZAA), boven delen van de Zuid-Atlantische Oceaan en het Zuid-Amerikaanse continent.
In deze regio is het magnetische veld merkbaar zwakker. Satellieten die erdoorheen vliegen, vangen meer straling, wat tot storingen en soms schade kan leiden. Radiosignalen kunnen er minder stabiel zijn. Metingen tonen aan dat de ZAA in 2025 met zo’n 8% is gegroeid. Dat betekent een groter oppervlak waar apparatuur extra kwetsbaar is, en waar modellen en operators nauwlettender moeten kijken naar foutmarges en veiligheidsprocedures.
Ruimteweer: wanneer stormen de modellen op de proef stellen
Naast langzame verschuivingen kent het magnetische veld ook snelle schokken. Tijdens magnetische stormen, veroorzaakt door uitbarstingen op de zon, kan het veld in enkele uren flink veranderen. In zulke perioden vergroot het verschil tussen de echte magnetische declinatie en de waarde die het WMM voorspelt.
Die tijdelijke afwijkingen zijn vooral merkbaar op hoge breedtegraden. Daar worden de veldlijnen dichter, en reageert het kompas sterker op schommelingen. Navigatiesystemen die hun koers partly op het WMM baseren, kunnen dan een meetbare fout tonen. In extreme gevallen kan dat tot merkbare navigatieproblemen leiden, zeker wanneer meerdere systemen tegelijk onder druk staan van ruimteweer.
Zonnecyclus, fouten en veerkracht
We bevinden ons in <strong.zonnecyclus 25, waarvan de piek inmiddels voorbij is. Toch blijft het ruimteweer de komende jaren onrustig, met geregeld uitbarstingen die het magnetische veld tijdelijk verstoren. Pas richting 2030 wordt een rustiger fase verwacht, het zogenaamde zonneminimum.
De modellen houden hier rekening mee. In het WMM zitten foutcorrecties en onzekerheidsmarges ingebouwd voor ruimteweer. Ze zijn niet onfeilbaar, maar wel robuust genoeg om navigatie en oriëntatie in de meeste omstandigheden betrouwbaar te houden. Zelfs tijdens sterke stormen blijven de systemen in de praktijk bruikbaar, al lopen technici en operators dan scherper mee met de cijfers op hun schermen.
Een rustiger noorden, maar geen reden tot achteloosheid
De vertraging van het magnetische noorden maakt het beeld paradoxaal helder. Aan de ene kant schuift het referentiepunt nog steeds, gevoed door stromend ijzer diep in de aarde. Aan de andere kant geeft de lagere snelheid ruimte: modellen blijven langer geldig, technologieën werken stabiel, en de gemiddelde gebruiker hoeft niets aan te passen.
Toch blijft waakzaamheid nodig. In gebieden met een zwakker magnetisch veld, zoals de Zuid-Atlantische Anomalie, en tijdens periodes van intens ruimteweer, wordt het verschil tussen theorie en werkelijkheid voelbaar voor wie met precisienavigatie werkt. De combinatie van zorgvuldige modellering en continue metingen houdt het kompas van de moderne wereld op koers, terwijl het noordelijke richtpunt stilletjes, jaar na jaar, verder schuift.
